Płytki na ścianę na klatkę schodową – trwały design, który zachwyca

Każdy właściciel kamienicy, wspólnoty mieszkaniowej czy remontujący dom prędzej czy później staje przed ścianą dosłownie i w przenośni. Płytki na ścianę na klatkę schodową to decyzja, która łączy trzy pozornie sprzeczne wymagania: bezpieczeństwo setek osób dziennie, odporność na uszkodzenia mechaniczne i wilgoć, a przy tym wygląd spójny z resztą budynku. Jeden zły wybór i po dwóch sezonach klatka wygląda jak po przejściu trąby powietrznej, a kolejne schody stają się śliskie niczym lodowisko.

• Płytki antypoślizgowe na schody wewnętrzne
• Gresowe płytki na schody zewnętrzne i mrozoodporne okładziny
• Montaż płytek na schodach krok po kroku
• Cennik płytek na klatkę schodową i koszt robocizny
• Najczęstsze błędy przy układaniu płytek na schodach
• Dobór płytek a charakter wnętrza
• Płytki na klatkę schodową, podsumowanie wyboru

Płytki antypoślizgowe na schody wewnętrzne

Zacznijmy od parametru, który ratuje życie: antypoślizgowości. Norma PN-EN 14411 dzieli powierzchnie ceramiczne na klasy od R9 (minimalna przyczepność) do R13 (powierzchnie dla stref mokrych, np. basenów). Na schody wewnętrzne w bloku, biurze czy kamienicy optymalnie sprawdza się klasa R10 lub R11. R10 wystarczy w suchych korytarzach z ogrzewaniem; R11 lepiej znosi wilgoć nanoszoną na butach z deszczu czy śniegu.

Często spotykanym błędem jest wybór pięknej, gładkiej glazury, bo „ładnie wygląda w salonie". Na schodach gładka powierzchnia działa jak tarka po tłuszczu z podeszwy, a po mokrym mopowaniu zamienia się w tor saneczkowy. Mechanizm jest prosty: mikrootwory i chropowatość tłumią film wodny między podeszwą a płytką, utrzymując tarcie statyczne powyżej 0,4, co w praktyce eliminuje poślizgnięcia.

Najlepsze materiały na ściany klatki schodowej

Gres szkliwiony pozostaje absolutnym hitem w polskich realizacjach. Łączy twardość 7-8 w skali Mohsa z nasiąkliwością poniżej 0,5%, co oznacza praktycznie zerową reakcję na wodę. Formaty 30x60 cm i 60x60 cm dominują, bo pozwalają szybko pokryć duże powierzchnie przy minimalnej liczbie fug. Cena orientacyjna waha się od 120 do 220 zł/m² w zależności od producenta i wzoru.

Kamień naturalny, czyli granit, marmur czy trawertyn, wnosi do wnętrza oddech luksusu, ale wymaga regularnej impregnacji co 12-18 miesięcy. Trawertyn jest wyjątkowo wdzięczny wizualnie dzięki naturalnym porom, lecz te same pory absorbują brud, jeśli zaniedba się ochronną warstwę hydrofobową. Granit natomiast wytrzyma dekady bez konserwacji, a jego cena zaczyna się od 280 zł/m² i sięga nawet 800 zł/m² przy rzadkich odmianach.

Płytki drewnopodobne to hit ostatnich pięciu lat, szczególnie w klatkach stylizowanych na lofty lub w budynkach z zabytkową klatką schodową. Nowoczesny gres drewnopodobny z klasą R11 imituje dąb, orzech czy jesion tak skutecznie, że gość wchodzący po schodach nie rozpoznaje podłoża. Cena 140-260 zł/m², a trwałość wielokrotnie przewyższa prawdziwe drewno, które na schodach zużywa się w tempie błyskawicznym.

Ceramika szkliwiona (glazura) jest najtańsza (60-110 zł/m²), ale ma zasadniczy minus: niską ścieralność i podatność na pęknięcia przy uderzeniu. Na ściany klatki schodowej w budynku z windą, gdzie ruch pieszy omija schody, glazura daje radę. W kamienicy bez windy, gdzie setki osób dziennie dotykają poręczy i ścian, szybko pojawią się odpryski i rysy. Klasa ścieralności PEI III to absolutne minimum, a PEI IV daje już komfort na lata.

Nigdy nie kładź gresu polerowanego na schodach. Polerowana powierzchnia wygląda jak lustro, ale po kontakcie z wodą staje się śliska niczym szkło. R9 to za mało na stopień, po którym chodzą ludzie w zimowych butach.

Format, grubość i proporcje

Standardowa grubość płytki ściennej to 7-9 mm, ale na klatce schodowej sprawdzają się grubsze okładziny, bo ściany w korytarzach narażone są na uderzenia wózkami, rowerami, walizkami. Płytki o grubości 10-12 mm lepiej znoszą mechanikę i łatwiej je ukryć pod listwą przypodłogową. Większe formaty (60x120 cm) optycznie powiększają wąską klatkę, ale wymagają idealnie równego podłoża; każdy milimetr nierówności wybrzusza fugi.

W klatkach o powierzchni do 15 m² dobrze działa format 30x60 lub 45x45 cm. Mniejsza płytka oznacza więcej fug, a każda fuga to potencjalne miejsce zabrudzenia. Fuga epoksydowa (zamiast cementowej) kosztuje 2-3x więcej, ale jest nieprzepuszczalna dla brudu i chemii, co w ciągu 5 lat zwraca się w postaci braku konieczności szorowania.

Gresowe płytki na schody zewnętrzne i mrozoodporne okładziny

Schody zewnętrzne to zupełnie inna liga wymagań, bo dochodzi cykl zamrażanie-rozmrażanie, który w ciągu jednej zimy potrafi rozsadzić płytkę nasiąkającą wodę choćby w 3%. Norma PN-EN ISO 10545-12 mówi wprost: materiał musi przejść minimum 100 cykli mrozowych bez widocznych uszkodzeń, aby uzyskać certyfikat mrozoodporności.

Gres techniczny (nieszkliwiony) ma nasiąkliwość 0,05-0,1% i wytrzymuje setki cykli mrozowych bez szwanku. Dodatkowo jego chropowata struktura naturalnie podnosi klasę antypoślizgowości do R11-R12, nawet bez specjalnych wytłoczeń. Cena 90-180 zł/m² czyni go najbardziej opłacalnym wyborem na schody wejściowe, tarasy i podjazdy, choć estetyka bywa mniej wyrafinowana niż gres szkliwiony.

Kapinosy i noski schodowe

Na stopniach zewnętrznych absolutnym must-have jest kapinos, czyli rowek lub wywinięcie na krawędzi stopnia. Jego zadanie to odprowadzenie wody tak, by nie ściekała na podstopień i nie tworzyła zacieków. Brak kapinosa sprawia, że po 3-4 zimach podstopnie pokrywają się białymi wykwitami wapiennymi, a fuga na krawędzi zaczyna pękać.

Noski schodowe z aluminium lub PVC montuje się na krawędzi każdego stopnia i łączy z płytką w jeden spójny element. Profile z wkładką antypoślizgową (gumą lub żywicą z kwarcem) podnoszą bezpieczeństwo tam, gdzie płytka jest zbyt gładka. Koszt profilu to 25-60 zł za metr bieżący, a jego brak na schodach zewnętrznych to oszczędność pozorna, która generuje kosztowny remont po 5-7 latach.

Kiedy gres nie wystarczy

Gres polerowany o R9 to propozycja wyłącznie do salonu, łazienki z ogrzewaniem podłogowym lub biura z czystą podłogą. Na klatce schodowej, gdzie setki osób wchodzi w zimowych butach, taka płytka staje się śliska po pierwszym kontakcie z wodą. Mechanizm: polerowanie wygładza mikronierówności, zmniejszając tarcie statyczne poniżej bezpiecznego progu 0,4.

Ceramika glazurowana (szkliwiona) w klasie R9 bywa reklamowana jako „antypoślizgowa", ale w rzeczywistości spełnia jedynie minimalne wymogi suchej powierzchni. Po zmoczeniu współczynnik tarcia spada drastycznie, co potwierdza norma DIN 51130. Unikaj takich płytek na schodach prowadzących z zewnątrz, nawet jeśli producent chwali się certyfikatem antypoślizgowości. R9 ≠ R11, a różnica między tymi klasami to potencjalnie kilka centymetrów poślizgu na schodku.

Montaż płytek na schodach krok po kroku

Technologia montażu różni się od układania płytek na prostej ścianie czy podłodze, bo schody to element konstrukcyjny narażony na drgania, uderzenia i naprężenia termiczne. Błąd w przygotowaniu podłoża ujawnia się po pierwszej zimie w postaci pęknięć i odspojonych kafelków, które potrafią odpaść z hukiem w środku nocy.

Krok 1: Przygotowanie podłoża

Stopnie betonowe muszą mieć co najmniej 28 dni dojrzewania przed okładzinowaniem. Powierzchnię ściany czyścisz z resztek farby, tynku i kurzu, a wszelkie ubytki uzupełniasz zaprawą wyrównawczą. Podłoże powinno być nośne, suche (wilgotność poniżej 2% CM) i pozbawione pęknięć. Stare płytki możesz zostawić jedynie wtedy, gdy trzymają się mocno i tworzą równą płaszczyznę; inaczej skuwasz do czystego betonu.

Gruntowanie podłoża to nie opcja, lecz konieczność. Środek głęboko penetrujący (np. dyspersja akrylowa) wiąże pył, zmniejsza chłonność i poprawia przyczepność kleju nawet o 40%. Bez gruntu klej „odciąga" wilgoć zbyt szybko i nie wiąże prawidłowo z podłożem.

Krok 2: Wybór kleju i technika nakładania

Klej elastyczny (zgodny z klasą C2TE wg PN-EN 12004) to jedyny właściwy wybór na schody, bo zwykły klej cementowy pęka przy pierwszych naprężeniach termicznych. Nakładaj go zarówno na podłoże, jak i na spodnią stronę płytki (metoda buttering-floating), co eliminuje puste przestrzenie pod okładziną. Warstwa kleju powinna mieć 5-10 mm; cieńsza nie skompensuje nierówności, grubsza pęka pod obciążeniem.

Krok 3: Układanie i poziomowanie

Pierwszy stopień zaczynasz od dołu, każdy kolejny po wyschnięciu poprzedniego (minimum 24 h). Płytki stopni tniesz na miarę z 3-5 mm spoiną, którą następnie wypełniasz fugą elastyczną. Krzyżyki dystansowe utrzymują równe odstępy i zapobiegają przesuwaniu się płytek pod wpływem wibracji. Poziomowanie laserem pozwala wyeliminować różnice wysokości między sąsiednimi stopniami, które potrafią być przyczyną potknięć.

Krok 4: Fugi i wykończenie

Fuga epoksydowa jest droższa od cementowej, ale na klatce schodowej zwraca się wielokrotnie. Nie chłonie brudu, nie żółknie, jest odporna na chemię i wodę. Fuga cementowa na schodach zewnętrznych wymaga odnawiania co 2-3 lata, co w przypadku 50 m² powierzchni oznacza kilka tysięcy złotych dodatkowego kosztu.

Checklista przed montażem

• Podłoże suche, nośne, oczyszczone
• Gruntowanie wykonane i wyschnięte
• Klej klasy C2TE (elastyczny)
• Płytki o klasie min. R10 (wew.) lub R11 (zew.)
• Fuga epoksydowa przygotowana
• Kapinosy/noski schodowe w magazynie
• Poziomica laserowa lub woda do kontroli
• Krzyżyki dystansowe 3-5 mm
• Zaplanowane dylatacje co 4-6 m
• Temperatura otoczenia powyżej +5°C

Cennik płytek na klatkę schodową i koszt robocizny

Budżet na okładzinę schodów dzieli się mniej więcej po połowie między materiał a robociznę, choć proporcje te zmieniają się znacząco przy drogich materiałach jak kamień naturalny. Trawertyn za 400 zł/m² z robocizną 180 zł/m² daje proporcję 70:30 na korzyść materiału, podczas gdy glazura za 80 zł/m² z robocizną 160 zł/m² to odwrócony stosunek.

Rozbicie kosztów

Materiał podstawowy (płytki) to zazwyczaj 40-70% całkowitego kosztu. Klej, fuga, grunt, kapinosy, listwy i krzyżyki to dodatkowe 10-15%. Robocizna w przypadku schodów jest wyższa niż przy prostej podłodze, bo wymaga docinania, szlifowania krawędzi i precyzyjnego poziomowania każdego stopnia z osobna. Fachowiec z doświadczeniem na schodach liczy sobie 150-250 zł/m² samej robocizny.

Przy klatce schodowej o powierzchni 40 m² (ściany + stopnie + podstopnie + spoczniki) łączny koszt waha się od 14 000 do 35 000 zł w zależności od materiału. Wersja ekonomiczna (gres techniczny, fuga cementowa, robocizna 150 zł/m²) zamknie się w 15 000 zł. Wersja premium (trawertyn, fuga epoksydowa, robocizna 220 zł/m²) to wydatek rzędu 32 000-38 000 zł. Te kwoty obejmują przygotowanie podłoża, materiały i pełen montaż z fugowaniem.

Gdzie nie oszczędzać

Oszczędzanie na kleju elastycznym to klasyczny błąd, który ujawnia się po pierwszej zimie w postaci pęknięć. Klej klasy C1 (zwykły cementowy) kosztuje 30-50 zł za worek 25 kg, podczas gdy C2TE to wydatek 80-130 zł za worek. Różnica 50-80 zł na materiałach przekłada się na konieczność skuwania i ponownego układania schodów za 15 000 zł po 3-5 latach.

Brak kapinosów to kolejna pozorna oszczędność. Profil za 40 zł/mb na 20 stopniach to łącznie 800-1200 zł. Bez niego po kilku sezonach podstopnie zaczynają pękać i kruszeć, a remont przeradza się w rozbiórkę całej okładziny. Kapinos chroni nie tyle płytkę, co cały stopień przed wnikaniem wody w styk między płytką a podstopnicą.

Gdzie można szukać oszczędności

Fuga cementowa zamiast epoksydowej obniża koszt materiałowy o 40-60%, ale na schodach wewnętrznych suchych jest akceptowalna, o ile regularnie odnawiasz ją co 3-4 lata. Płytki z drugiej kategorii (lekko przebarwione, drobne odpryski) potrafią kosztować 30-50% mniej niż pierwszy gatunek, a na schodach wewnętrznych defekty te są niewidoczne po ułożeniu.

Samodzielne przygotowanie podłoża (skucie starej okładziny, wyrównanie, gruntowanie) potrafi zaoszczędzić 2 000-4 000 zł przy klatce 40 m². Wymaga to jednak wypożyczenia młota udarowego, szlifierki i wiedzy, jak nie uszkodzić konstrukcji schodów. Jeśli nie masz doświadczenia, zostaw tę część fachowcom, a materiały kup sam; wtedy jeszcze bardziej obniżysz koszt.

Checklista inwestora przed zakupem

• Zmierzono całkowitą powierzchnię ścian + stopni + podstopni
• Doliczono 10-15% zapasu na docinki
• Sprawdzono klasę antypoślizgowości (R10/R11)
• Sprawdzono nasiąkliwość (<0,5% dla zewn.)
• Sprawdzono klasę ścieralności (PEI IV minimum)
• Wybrano fugę (epoksydowa dla zewn.)
• Zaplanowano kapinosy/noski
• Ustalono harmonogram z wykonawcą
• Sprawdzono dostępność płytek w magazynie
• Porównano oferty min. 3 dystrybutorów

Najczęstsze błędy przy układaniu płytek na schodach

Brak dylatacji to błąd numer jeden, który widuję na co drugim remontowanym obiekcie. Schody mają długość kilkunastu metrów, a beton pracuje pod wpływem temperatury i wilgoci. Bez dylatacji co 4-6 metrów naprężenia kumulują się i płytki pękają w najmniej oczekiwanym miejscu. Dylatacja wypełniona masą elastyczną (silikonem lub pianką PE) kosztuje grosze, a ratuje całą inwestycję.

Źle dobrany klej do podłoża to plaga szczególnie w starych kamienicach, gdzie ściany klatki schodowej to mieszanka tynku wapiennego, cegły i betonu. Klej C1 (zwykły) nie trzyma się gładkiej cegły, a C2TE wiąże z nią prawidłowo. Bez testu przyczepności (klej na małej próbce, odczekaj 48 h, spróbuj oderwać) ryzykujesz, że płytki odpadną masowo po pierwszym sezonie grzewczym.

Pomijanie gruntowania to kolejna pułapka, która wynika z fałszywej oszczędności czasu. Grunt kosztuje 30-60 zł za 5 litrów i wystarcza na 50 m², a jego brak powoduje, że klej „przypala się" do podłoża i nie tworzy pełnego wiązania. W praktyce oznacza to puste przestrzenie pod płytkami, które przy pierwszym uderzeniu odpadają w całości z kawałkiem kleju.

Użycie gładkiej glazury na schodach zewnętrznych to błąd wynikający z nieznajomości norm. R9 to klasa do łazienki z dywanikiem, nie do wejścia do budynku w środku stycznia. R11-R12 to minimum dla schodów narażonych na wodę i błoto. Mechanizm jest prosty: współczynnik tarcia kinetycznego spada o 50-70% po zmoczeniu gładkiej powierzchni, co czyni ją niebezpieczną.

Niedostateczne wyschnięcie między etapami to grzech pośpiechu. Klej schnie 24 h przed obciążeniem, fuga kolejne 24 h przed myciem, a pełną wytrzymałość okładzina uzyskuje po 7-14 dniach. Wchodzenie na schody po 12 h od ułożenia to gwarancja przesunięcia płytek i pęknięcia fug. Dotyczy to szczególnie wykonawców, którzy chcą zamknąć zlecenie przed weekendem.

Brak kapinosów na schodach zewnętrznych omówiłem wyżej, ale warto powtórzyć: to inwestycja 1 000-1 500 zł, która chroni 30 000 zł okładziny. Bez kapinosa woda wędruje pod płytkę podstopnia, tam zamarza i rozsadza całą krawędź. Po trzech sezonach schody wyglądają, jakby przeżyły trzęsienie ziemi.

Fuga cementowa na schodach zewnętrznych to najkrótsza droga do remontu. Po 30 cyklach zamrażania-rozmrażania (2-3 zimy) fuga zaczyna pękać, woda wnika w szczeliny i pod płytki. Koszt wymiany fugi na epoksydową to kilka tysięcy złotych, czyli tyle, ile zaoszczędziłeś na początku, rezygnując z lepszego materiału.

Porównanie kosztów w czasie

Wykres obrazuje łączny koszt materiału i robocizny dla klatki 40 m². Glazura wydaje się najtańsza, ale jej żywotność na schodach to 5-7 lat, podczas gdy gres techniczny wytrzymuje 25-30 lat. W przeliczeniu na rok użytkowania glazura wychodzi drożej niż kamień naturalny.

Dobór płytek a charakter wnętrza

Klatka schodowa w kamienicy z początku XX wieku rządzi się innymi prawami niż klatka w nowoczesnym apartamentowcu. W zabytkowych budynkach sprawdzają się płytki wzorowane na historycznych (metro 20x20 cm, lastryko, cegiełka), a spójność z epoką podnosi wartość nieruchomości. Trawertyn lub marmur Carrara pasują tu jak ulał, choć ich cena odstrasza inwestorów z ograniczonym budżetem.

W nowoczesnych klatkach minimalistycznych dominują duże formaty (60x120, 80x80 cm), betonowe faktury i stonowana paleta szarości oraz beżów. Gres szkliwiony imitujący beton architektoniczny za 150-180 zł/m² daje efekt surowego loftu bez konieczności stosowania prawdziwego betonu, który jest zimny w dotyku i trudny w utrzymaniu. Formaty wielkoformatowe wymagają jednak idealnego podłoża i doświadczonego glazurnika.

Klatki w budynkach użyteczności publicznej (szkoły, urzędy, szpitale) wymagają materiałów o podwyższonej odporności na ścieranie (PEI V) i łatwości dezynfekcji. Gres techniczny R11 z fugą epoksydową spełnia te wymogi, a jego chropowata faktura maskuje drobne zabrudzenia. Kolorystyka najczęściej ograniczona do dwóch barw: jasnej na ścianach (optyczne powiększenie) i ciemniejszej na stopniach (maskowanie śladów użytkowania).

Ściany kontra podłogi, różnice w doborze

Płytki na ścianę klatki schodowej mogą mieć niższą klasę ścieralności (PEI III wystarczy), bo nie są narażone na ścieranie butami. Ważniejsza staje się odporność na uderzenia i łatwość czyszczenia. Ściany myje się częściej niż podłogę, więc gładka powierzchnia z warstwą ochronną ułatwia utrzymanie czystości. Gres satynowy lub matowy sprawdza się lepiej niż polerowany, bo nie pokazuje odcisków palców i smug po myciu.

Na stopniach ścieralność i antypoślizgowość to priorytet, ale estetyka schodzi na dalszy plan. Ciemniejszy kolor na stopniach i jaśniejszy na ścianach to sprawdzony zabieg architektoniczny: optycznie poszerza wąską klatkę i maskuje brud tam, gdzie się pojawia najszybciej. Łączenie różnych formatów (np. 30x60 na ścianie, 60x60 na stopniach) tworzy rytm wizualny i porządkuje przestrzeń.

Trendy i ponadczasowe rozwiązania

Beton architektoniczny w wersji gresowej utrzymuje się w czołówce trendów od pięciu lat i nic nie wskazuje, by miał odejść. Jego neutralność pasuje do każdego stylu, a trwałość jest legendarna. Drugim hitem są płytki drewnopodobne, które zdominowały rynek mieszkaniowy i powoli wkraczają na klatki schodowe w budynkach klasy premium. Trzecią grupę stanowią wzory geometryczne (heksagony, jodełka) stosowane jako akcent na spocznikach.

Ponadczasowymi wyborami pozostają: biały gres szkliwiony (zawsze elegancki, łatwy w utrzymaniu), szary gres techniczny (minimalistyczny, praktyczny) oraz kamień naturalny w odcieniach beżu (klasyka, która przetrwa każdą modę). Unikaj płytek z intensywnymi wzorami i mocnymi kolorami na dużych powierzchniach; w ciągu 5 lat staną się irytujące, a ich wymiana oznacza ponowny remont całej klatki.

Płytki na klatkę schodową, podsumowanie wyboru

Decyzja o wyborze płytek na klatkę schodową sprowadza się do trzech zmiennych: budżetu, intensywności ruchu i warunków eksploatacji. Dla wspólnot mieszkaniowych i kamienic z setkami użytkowników dziennie gres techniczny R11 lub gres szkliwiony z kapinosami to bezpieczny, opłacalny wybór na 20-30 lat. Dla właścicieli domów remontujących reprezentacyjną klatkę trawertyn lub granit podniosą prestiż nieruchomości, choć wymagają regularnej impregnacji.

Pamiętaj o trzech filarach trwałej okładziny schodowej: właściwe podłoże (gruntowanie, klej C2TE), właściwy materiał (R10 minimum wewnątrz, R11-R12 na zewnątrz, nasiąkliwość poniżej 0,5% dla zewn.) oraz właściwe wykończenie (fuga epoksydowa, kapinosy, dylatacje co 4-6 m). Pominięcie któregokolwiek z tych elementów skraca żywotność okładziny o połowę lub więcej.

Jeśli planujesz remont klatki schodowej i potrzebujesz rzetelnej wyceny swojego projektu, pobierz szczegółowy kosztorys z podziałem na materiały, robociznę i wykończenie. Dobrze przygotowany budżet to połowa sukcesu, a konkretne liczby pozwalają porównać oferty wykonawców i uniknąć niespodzianek w trakcie prac.

Źródła i normy

PN-EN 14411:2016, Płytki ceramiczne prasowane na sucho i ekstrudowane. Definiuje klasy antypoślizgowości R9-R13 oraz wymagania techniczne dla płytek ceramicznych stosowanych w budownictwie.

PN-EN ISO 10545-12, Metody badań płytek ceramicznych, część 12: Odporność na szok termiczny i cykle zamrażania-rozmrażania. Minimum 100 cykli mrozowych bez uszkodzeń dla certyfikatu mrozoodporności.

PN-EN 12004:2017, Kleje do płytek ceramicznych. Klasyfikacja klejów cementowych C1 (zwykłe) i C2TE (ulepszone, elastyczne, tiksotropowe, wydłużony czas otwarty).

DIN 51130, Niemiecka norma badawcza antypoślizgowości podłóg w strefach roboczych. Popularna w Polsce jako metoda oceny współczynnika tarcia powierzchni ceramicznych.

Norma PEI (Porcelain Enamel Institute), pięciostopniowa skala ścieralności: PEI I (minimum, ściany), PEI II (podłogi mało uczęszczane), PEI III (podłogi średnio uczęszczane), PEI IV (podłogi intensywnie uczęszczane), PEI V (strefy ekstremalnie eksploatowane).